به آن روغن زيتون مخلوط كن و اين مخلوط را در بوته‌يى كه كف آن سوراخ است بريز و آن را بر روى بوته ديگر بگذار و حرارت بده تا آنچه آبگون شده فرو ريزد ، آن را بردار و دوبارهء بگداز با نوشادر و زاج‌شامى كه هردو كوبيده و با روغن زيتون مخلوط شده است مخلوط كن و از آن گلوله‌هاى كوچك بساز و هر چند بار كه خواهى آن را ذوب كن و هر بار از آن مخلوط به آن اضافه كن تا سرعت ذوب شدن و سفيدى آن بيشتر گردد . هرگاه اين عمل را چند بار تكرار كنى ، مانند نقره به آسانى ذوب مىشود . » روش گداختن مس به شرح زير است : « مس را به پاره‌هاى كوچك ببر و آنها را در بوته‌اى بريز و در كوره بگذار و روى آن درون كوره زغال بريز تا پر شود و در كورهء هوا بدم تا مس گداخته شود سپس روى آن مقدارى بوره زرگرى بپاش . . . تا چشمش باز شود يعنى تا ببينى كه آن جسم ، منقلب شده است . . . » « 1 » امروز با پيشرفت علوم ، دانشمندان معتقدند كه شيمى علمى است كه از تركيب مواد و تغييراتى كه در شرايط گوناگون در تركيب آنها دست مىدهد ، و قوانينى كه اين تغييرات تابع آنها هستند بحث مىكند . تغييرات در تركيب مواد ، يا تغييرات شيميايى ، در مقابل تغييرات در حالت يا ساختمان جسم ( تغييرات فيزيكى ) است - مانند تبديل يك قطعه جسم « صلب » به « گرد » . يا تغييرات جسم از مايع به گاز كه موضوع علم فيزيك است . معذلك تعيين حدفاصل قاطعى بين علم شيمى و فيزيك مقدور نيست . در بعضى موارد ، مثلا در بررسى تأثير يك اسيد بر يك فلز از يك طرف ، و اندازه‌گيرى سرعت جسم ساقط از طرف ديگر ، كار عالم شيمى با كار عالم فيزيك كاملا از هم متمايزند ، اما اگر مسائل دو علم را با نظر وسيعترى بنگريم ، اين تمايز از بين مىرود . مثلا انرژى و تغييرات آن را معمولا در قلمرو علم فيزيك مىشمارند و فعل و انفعالات شيميايى را بخشى از علم شيمى ، معذلك بعضى از تغييرات شيميايى ( مانند تركيب زغال سنگ يا نفت با اكسيژن ) از منابع مهم انرژى هستند و معهذا فيزيكدان و شيميدان هردو بايد به آنها عطف توجه كنند ، خلاصه ، اگرچه مىتوان براى شيمى ، چنان كه در آغاز اين مقاله گذشت ، تعريفى آورد ، بايد توجه داشت كه هر تعريفى از اين علم ، مبهم و ناتمام است . . . » « 2 » به‌نظر ، « نلينو » خاورشناس ايتاليايى ، « تاريخ علوم براى كسى كه بيندشد مايهء عبرت است و براى كسى كه بپذيرد اندرز است و درس اخلاق آموزنده‌يى است كه ارزش دانش را در زندگى اجتماعى و لزوم پاسدارى از كسانى را كه به آن پرداخته‌اند به آدمى

--> ( 1 ) . همان كتاب ، ص 293 ، به نقل از كتاب المدخل التعليمى رازى ، ترجمهء مهندس شيبانى ، ص 83 به بعد . ( 2 ) . دايرة المعارف فارسى ، جلد دوم ، ص 1539 .